Ağabey İfadesinin Türkmenler Açısından Önemi

İbrahim DEMİREL

 

Irak Türkleri/Türkmenleri ağabey sözcüğüne büyük önem vermektedirler. Söz gelimi Türkmenler arasında “Bey” kullanımı yoktur, 50 yıl öncesine kadar bu sözcüğü ifade eden  “Beg” kelimesi kullanılıyordu. Irak Türkleri, hâlihazırda böyle bir sözcüğü kullanmamaktadırlar. Arapçadan Irak Türkçesine geçmiş ve “Beyi” ifade eden kelime “Üstat” tır. Üstat, kullanımı yaygın olan bir kelime olup, hemen hemen tüm Türkmenler tarafından kullanıla gelmiştir. Bu kelimeyi Türkmenler, yabancılara karşı saygı ifadesi olarak kullanırlar. Buna karşın Türkmenler samimi gördükleri ve ısındıkları bir kişiye hemen ağabey olarak hitap ederler. Ağabey kelimesine Türkmenler, çeşitli anlamlar yüklemektedirler. Türkmen kültürüne aşina olmayan birinin profesör, bilgin, âlim ve başkan gibi unvanları tek bir kelime ile “Ağabey” ifade ettiklerini görür.

 

 

Bu kelimenin ne ifade ettiğini görmek için kelime kökenine bakmamız gerekmektedir. Ağabey; bey ve ağa kelimelerinin birleşiminden meydana gelmektedir. Ağabey sözcüğü yanlış olarak bilinen Farsçadan değil Moğolcadan alınmıştır. “Ağa” eskiden Moğolcada “Aka” olarak kullanılırmış, zaman içerisinde sözcük değişikliğe uğramış K-Ğ’ye dönüşmüştür. Anlamı ise 1. Bir Saygı unvanı, 2. Büyük erkek kardeş (kaynak. Codex Cumanicus 1300). Birleşik olarak Ağabey (büyük birader) kelimesi de ilk defa 1900 yılında yazılan Kamus-ı Türki’de görülmüştür. Türk Dil Kurumu sözcüğünde de Ağabey’in anlamı: Saygı ve sevgiyi göstermek üzere yaşça büyük olan erkeklere söylenen bir seslenme sözü olarak açıklanmaktadır. Zaman içerisinde telaffuz ve yazılış kolaylığı açısından “Ağabey” yerini “Abi” ye bırakmıştır.

 

Bey kelimesinin asılı “Bay” dır. Zaman içerisinde a-e’ye dönüşmüştür. Türkçede Bay; zengin ve ileri gelen kimse demektir. Şu an Türkiye’de Bay genellikle soyadı olarak kullanılır.

 

Türk tarihinde Bey; küçük bir toplumun veya küçük bir devletin başkanı unvanını ifade etmekteydi (Karaman beyi, Menteşe beyi gibi). Ayrıca Türkler “Bey” i ordudaki komutan (Alay beyi, Uç beyi gibi) unvanı olarak da kullanmışlardır. Günümüz Türkçesinde ise bey; erkek adlarından hemen sonra saygı sözü (Ahmet bey vb.) ya da erkek sıfatlarının hemen arkasına eklenerek (Doktor bey, Damat bey) gibi kullanılmaktadır.

 

Görüldüğü üzere hem “Bey” hem de “Ağa” kelimeleri; saygı, şöhret, zenginlik, komutanlık, devlet başkanlığı anlamlarını ifade etmektedirler. Yani Türkmenler bahsetmiş olduğumuz tüm saygı ve yücelik unvanlarını tek bir kelime ile ifade ederler.

 

İlaveten bu sıfatı kullanan kişiler gizliden gizliye karşı taraftan da bir nevi ağabeylik, babalık yapmasını istemektedirler.

 

Hal böyleyken bir Türkmen bilginin (profesör), İş adamının, dernek ve parti başkanlarının kibre kapılıp toplumunu hor görmelerine rağmen onlara Ağabey/abi demek ne kadar doğrudur? Dolayısıyla herkese hak ettiği kadar saygı göstermeli ve değer verilmelidir.

 

 

Bir cevap yazın